Chanh tây

Template:1000 bài cơ bản

Chanh tây
P1030323.JPG
Cây chanh tây với trái và hoa
Scientific classification
Kingdom: Plantae
(unranked): Angiospermae
(unranked): Eudicots
(unranked): Rosids
Order: Sapindales
Family: Rutaceae
Genus: Citrus
Species: C. limon
Binomial name
Citrus limon
(L.) Burm.f., 1768

Chanh tây hay chanh vàng, là tên gọi thông thường của loài có danh pháp hai phần Citrus limon. Loài này được (Carl von Linné) Nicolaas Laurens Burman cùng các cộng sự miêu tả khoa học đầu tiên năm 1768.[1].

Đây là loài cây thường xanh bản địa của châu Á, và là loại quả màu vàng có hình bầu dục. Nước ép, múi và vỏ, đặc biệt là mùi thơm của nó được dùng làm thực phẩm. Nước chanh chiếm khoảng 5% đến 6% axít citric, làm cho chanh có vị chua. Vị chua đặc trưng của chanh làm nó là một thành phần quan trọng trong thực phẩm.

Về mặt thực vật học, đây là loài lai giữa C. medicaC. aurantium.[2] Mặc dù các tác giả khác cho rằng chanh tây là kết quả lai giữa Citrus medicaCitrus aurantifolia.[3]

Lịch sử

Nguồn gốc cây chanh vẫn là điều bí ẩn, mặc dù cây chanh phát triển đầu tiên ở nam Ấn Độ, bắc Myanma, và Trung Quốc.[4][5] Một nghiên cứu nguồn gốc gen của chanh tây cho thấy rằng nó là loài lai giữa Citrus × aurantiumCitrus limonimedica.[6]

Chanh tây du nhập vào châu Âu ở gần miền Nam Ý vào khoảng thế kỷ một trong thời La Mã cổ đại. Tuy nhiên, nó không được trồng rộng rãi. Sau đó, nó được du nhập vào Ba Tư và tiếp sau là IraqAi Cập khoảng năm 700. Loài chanh này được ghi nhận trong văn liệu đầu tiên vào thế kỷ 10 trong một bài luận về nông nghiệp, và được dùng làm cây cảnh trong các khu vườn hồi giáo.[4][5] Nó được phân phối rộng rãi khắp thế giới Ả Rập và vùng Địa Trung Hải vào khoảng năm 1000 và 1150.

Việc trồng trọt ổn định ở châu Âu đã bắt đầu ở Genoa vào giữ thế kỷ 15.[5] Sau đó, nó được du nhập vào châu Mỹ vào năm 1493 khi Christopher Columbus mang hạt chanh đến Hispaniola trên chuyến hành trình của ông. Người Tây Ban Nha chinh phục Tân Thế giới đã giúp phát tán hạt chanh. Nó được sử dụng chủ yếu để làm cây cảnh và cho y học.[5] Trong thế kỷ 18 và 19, chanh được trồng tăng mạnh ở FloridaCalifornia.[7]

Năm 1747, các thí nghiệm của James Lind trên các thủy thủ bị bệnh scobat liên quan đến việc thêm vitamin C, cho thấy sự cải thiện đáng kể khi thêm vào khẩu phần ăn của họ bằng nước chanh.[8][9]

Đồng nghĩa

  • Citrus limonum Risso
  • Citrus medica subsp. limonum (Risso) Wight & Arn.
  • Citrus medica var. limonum (Risso) Lilja
  • Citrus medica var. limon L.

Các giống khác

  • Bonnie Brae thuôn dài, trơn, vỏ mỏng và không hạt;[10] chủ yếu ở San Diego, Hoa Kỳ.[11]
  • Bush lemon tree, loại mọc dại ở vùng cân nhiệt đới của Úc. Nó rất cứng và có vỏ dày có hương chanh thực sự; vị rất tốt cho nấu ăn. Nó cao khoảng 4m ở những nơi có nắng.
  • Eureka phát triển quanh năm và rất phổ biến. Đây là loại chanh thường gặp ở siêu thị.[12]
  • Femminello St. Teresa, hoặc Sorrento[13] bản địa của Ý. Hương vị của loại này rất mạnh trong các dầu chanh. Nó được sử dụng ở rất nhiều dạng khác nhau để làm limoncello.
  • C. jhambiri (tên tiếng Anh: Jhambiri), có vỏ xù xì, bên ngoài màu vàng và múi rất chua. Nó được sử dụng rộng rãi ở dạng cây gép ở Nam Á.
  • Lisbon là loại chanh có chất lượngto61t hơn với hàm nược axit cao và nhiều nước, nó rất giống Eureka.
  • Chanh Meyer là một loại có đặc điểm giống giữa chanh và có thể là cam, và được đặt theo tên của Frank N. Meyer, người đã phát hiện ra nó năm 1908.
  • Ponderosa lemon có vỏ mỏng và lớn. Nó có thể là một loại lai.
  • Variegated Pink là một dạng khác của eureka hoặc lisbon.
  • Verna là một loại của Tây Ban Nha không rõ xuất xứ.
  • Yen Ben được trồng ở miền Australasia.[14]

Độc tính

Chanh có độc tính nhẹ. Tuy nhiên, giống như tất cả các loài trong chi Citrus, nó chứa tinh dầu và các chất kích thích có thể gây ra các phản ứng da phototoxic (mụn mủ, viêm da) ở những người tiếp xúc với liều lượng cao của các tia cực tím. Nó cũng có thể gây ra một số dị ứng do quá mẫn cảm với chanh.

Bệnh

Loài Aspidiotus nerii là loài gây hại chính, chúng tấn công trái từ khi nó còn nhỏ đến lúc trưởng thành. Loài gây hại đáng chú ý khác là Aonidiella aurantii.

Sản xuất

Xuất khẩu chanh tây và chanh nói chung trên thế giới năm 2012|nhỏ|phải|250px Ấn Độ là quốc gia sản xuất chanh hàng đầu thế giới chiếm khoảng 16% tổng sản lượng chanh và lime thế giới, theo sau là Mexico (~14.5%), Argentina (~10%), Brazil (~8%) và Tây Ban Nha (~7%).

10 quốc gia sản xuất chanh và Lime hàng đầu – 2007
Quốc gia Sản lượng (tấn)
Template:IND 2.060.000F
Template:MEX 1.880.000F
 Argentina 1.260.000F
 Brazil 1.060.000F
 Spain 880.000F
Template:PRC 745.100F
 United States 722.000
Template:TUR 706.652
Template:IRI 615.000F
 Italy 546.584
 World 13.032.388F
không chú thích = số liệu chính thức, F = ước tính của FAO, A = gộp(có thể gồm số liệu chính thức, bán chính thức hoặc ước tính);

Source: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division

Giá trị dinh dưỡng

Tính trung bình trong khoảng 3 muỗn canh (50 mL) nước chanh. Chanh để lâu không được giữ lạnh sẽ dễ bị nấm mốc. nhỏ|300px|Ong trên hoa chanh Meyer

Template:Nutritionalvalue

Xem thêm


Chú thích

  1. http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-28100570.  Unknown parameter |tác giả 1= ignored (help); Unknown parameter |năm= ignored (help); Unknown parameter |ngày truy cập= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  2. Gulsen O. (2001). Citrus+Genotypes+as+Measur&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT "Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers" (pdf) (in Tiếng Anh). 126. Journal of the American Society of Horticultural Science: 309-317. Retrieved 14 tháng 7 năm 2011.  More than one of |author1= and |author= specified (help); Check date values in: |access-date= (help)
  3. (PDF) http://www.rbgsyd.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0019/73216/Tel7Mab167.pdf.  Unknown parameter |consulta= ignored (help); Unknown parameter |định dạng= ignored (help); Unknown parameter |ngày= ignored (help); Unknown parameter |ngôn ngữ= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Unknown parameter |cognom= ignored (help); Unknown parameter |nom= ignored (|last= suggested) (help); Missing or empty |title= (help)
  4. 4,0 4,1 http://www.cliffordawright.com/history/lemonade.html.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Unknown parameter |tác giả 1= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 http://www.limmi.it/en/encyclopaedia/history/origins-and-history/78-le-origini.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  6. Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Lemons: Diversity and Relationships with Selected Citrus Genotypes as Measured with Nuclear Genome Markers". Journal of the American Society of Horticultural Science. 126: 309–317. 
  7. http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/lemon.html#Description.  Unknown parameter |các trang= ignored (help); Unknown parameter |năm= ignored (help); Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Unknown parameter |tác giả 1= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  8. http://www.kcl.ac.uk/depsta/iss/library/speccoll/exhibitions/skilsail/scurv.html.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  9. Template:Chú thích sách
  10. Template:Chú thích sách
  11. Template:Chú thích sách
  12. http://www.fourwindsgrowers.com/our-citrus-trees/lemon/principal-lemon-varieties.html.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |ngày truy cập= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  13. http://www.latimes.com/features/la-fo-limoncello8sep08,0,771590.story.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |ngày truy cập= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)
  14. http://ceventura.ucdavis.edu/ben/citrus/misc/new_zealand.htm.  Unknown parameter |nhà xuất bản= ignored (help); Unknown parameter |ngày truy cập= ignored (help); Unknown parameter |tiêu đề= ignored (help); Missing or empty |title= (help)

Liên kết ngoài

Template:Các chủ đề

L Thể loại:Nông nghiệp nhiệt đới Thể loại:Ẩm thực New Zealand Thể loại:Bài cơ bản dài trung bình Thể loại:Thực vật được mô tả năm 1768